رایحه درمانی

رایحه درمانی

رایحه درمانی یا آروماتراپی (که در فارسی به آن رایحه درمانی، بودرمانی و اسانس درمانی هم گفته شده است) استفاده درمانی از مواد معطر استخراج شده از گیاهان است. مهمترین این مواد اسانس ها هستند که از بخش های مختلف گیاه (ریشه، ساقه، برگ، دانه و …) و معمولا با استفاده از روش تقطیر به دست می آیند. اگرچه برای به دست آوردن برخی اسانس ها به ویژه اسانس مرکبات از فشردن فیزیکی)  (Physical expressionاستفاده می شود.

هزاران سال است که از گیاهان معطر و عصاره های آنها در مواد آرایشی و عطرها و حتی برای مقاصد مذهبی استفاده می شود. اگرچه ارتباط این مصارف و کاربرد اسانس ها در رایحه درمانی یا آروماتراپی واقعأ ضعیف است.

اساس رایحه درمانی یا آروماتروپی مدرن به «رنه موریس گاتفوس» فرانسوی نسبت داده می شود و اولین بار واژه آروماتراپی در سال ۱۹۲۸ توسط وی ابداع شد. رویدادی که به توسعه آروماتراپی انجامید چنین بود که گاتفوس در حالی که در آزمایشگاه کار می کرد، دچار سوختگی از ناحیه دست شد و به طور اتفاقی دست خود را در ظرف حاوی روغن اسطوخودوس . فرو برد. هنگامی که سوختگی به سرعت و با کمترین اسکار (جای زخم) بهبود یافت، وی نتیجه گرفت که روغن باید یک اثر ضدعفونی کننده وشفا بخش داشته باشد.

«جین والنت» ایده های گاتفوس را در مورد فواید اسانس ها در بهبود جراحت و بیماری های پزشکی خاص گسترش داد.

 «مارگارت موری» روش های رایحه درمانی و آروماتراپی را به یک مفهوم گسترده سلامت ( Well – being ) گسترش داد و در سال های ۱۹۵۰ آروماتراپی را در انگستان معرفی کرد. از اوایل دهه ۸۰ میلادی و به دنبال تحقیقات دکتر شوارتز و  پروفسور «دود» و «وان تولر» و با آگاهی بیشتر از مکانیسم های بویایی، مسیرهای جدیدی در پژوهش و آزمایش های پیرامون آروماتراپی به وجود آمد.

از آن زمان تاکنون رایحه درمانی (آروماتراپی) گسترش نسبتا زیادی یافته است چنانکه در سال ۱۹۹۶ چهارده میلیون دلار مربوط به فروش اسانس ها در انگلستان بوده است که ۵۰ درصد این مبلغ مربوط به فروش در داروخانه ها بوده است.

فلسفه آروماتراپی

آروماتراپیست ها معتقدند که نه تنها برای درمان و پیشگیری از بیماری ها می توان از اسانس ها استفاده کرد بلکه از اثرات آنها در خلق (mood)، احساسات و سلامت نیز می توان بهره برد.

ادعا می شود که رایحه درمانی (آروماتراپی) یک درمان کل نگر (Holistic) است که متخصصین این امر، یک اسانس یا ترکیبی از اسانس ها را متناسب با نشانه ها، شخصیت و وضعیت روحی فرد مراجعه کننده برای درمان انتخاب می کنند. اثرات اسانس های خاص در نشانه های جسمی و فیزیکی (مثلا پیوست، آکنه، فشار خون بالا)، نشانه های روحی و عاطفی (مثل اندوه، تردید و احساس ناامنی ) و مزاج یا شخصیت (مثلا اسطوخودوس برای مهربان و آرام شدن توصیف شده ) شرح داده شده است.

کاربردهای رایحه درمانی (آروماتراپی)

شاید گسترده ترین مورد مصرف رایحه درمانی (آروماتراپی) در درمان استرس باشد اما برخی آروماتراپیست ها معتقدند که آروماتراپی به صورتی موفق می تواند در درمان نفخ شکم، سوء هاضمه، سردرد، آسم، ناتوانی جنسی، فشار خون بالا، پسوریازیس، افسردگی، بیماری های روحی، ایدز، ناتوانی جسمی و ناتوانی های شدید یادگیری استفاده شود. همچنین آروماتراپی به عنوان بخشی از برنامه های مراقبتی در کشورهای سوئیس – آلمان – استرالیا، کانادا، بریتانیا و اخیرآ آمریکا به کار می رود.

روش های کاربرد رایحه درمانی

در اولین ملاقات آروماتراپیست و بیمار، یک سری اطلاعات مثل جزئیاتی از سابقه پزشکی بیمار، شیوه زندگی، رژیم غذایی، خلقیات و احساسات قبل از شروع هرگونه درمانی اخذ می گردد. آزمایش های تشخیصی استفاده نمی شوند اما برخی آروماتراپیست ها ممکن است از عکس العمل شناسی (reflexology) به عنوان یک روش تشخیصی استفاده کنند. این اطلاعات جمع آوری شده برای انتخاب اسانس مناسب برای درمان فرد به کار گرفته می شود. رایج ترین شیوه مورد استفاده آروماتراپیست ها برای کاربرد اسانس، ماساژ است. برای استفاده از اسانس در ماساژ، معمولا ۲ یا ۳ قطره از اسانس در یک حامل روغن گیاهی، مثل روغن دانه انگور، روغن گیاهک گندم، روغن بادام شیرین یا روغن کنجد رقیق می شود. ماساژ به دو صورت انجام می گیرد. ماساژ کل بدن  ( full-body massage) که یک یا یک و نیم ساعت طول می کشد و ماساژ منطقه ای که تنها ناحیه نیازمند درمان، مثل شکم، گردن یا شانه ها و… تحت درمان قرار می گیرند و معمولا ۱۰ تا ۲۰ دقیقه طول می کشد. معمولا آروماتراپیست ها از بیمار می خواهند که مخلوط را بو کند تا مطمئن شوند که وی بوی ناخوشایندی را دریافت نمی کند.

برای ماساژ کل بدن، آروماتراپیست ها از مخلوطی از ۱۰ قطره اسانس رقیق شده در ۲۵ میلی لیتر حامل روغنی استفاده می کنند. اگر هر قطره اسانس ml  ۰.۰۵  باشد مخلوط حاصل ٪۲ خواهد بود. برخی آروماتراپیست ها از غلظت های بالاتر (۲۵ قطره اسانس رقیق شده در ۲۵ میلی لیتر حامل روغن) استفاده می کنند. در پایان دوره درمانی، آروماتراپیست ممکن است مخلوطی را برای استفاده در خانه برای مراجعه کننده فراهم کند یا ممکن است روش کاربرد دیگری را توصیه کند.

تعداد و تکرار دوره های درمانی برای هر مراجعه کننده فرق دارد اما به طور نمونه می تواند یک دوره در هفته و به مدت بیش از ۱۰ هفته باشد.

چند روش دیگر کاربرد اسانس ها، توسط آروماتراپیست ها و همچنین کسانی که در خانه از اسانس ها استفاده می کنند وجود دارد. این روش ها عبارتند از: اضافه کردن اسانس به وان حمام و پاشویه (آب باید به خوبی تکان داده شود تا به انتشار کمک شود)، استنشاق کردن، کمپرس کردن و استفاده از تجهیزات آروماتراپی مثل بخارسازها در تمام این موارد اسانس ها رقیق می گردند ولی برخی اسانس ها مانند اسانس اسطوخودوس و صنول را می توان مستقیم و بدون رقیق شدن روی پوست به کاربرد برخی آروماتراپیست ها تجویز خوراکی اسانس را توصیه می کنند. هر چند در عمل این روش توصیه نمی شود و هرگز نباید بدون مراقبت پزشکی از راه خوراکی اسانس ها را مصرف کرد. تجویز خوراکی اسانس (در دوزهای بالا) اغلب به وسیله پزشکان در کشورهایی مثل فرانسه انجام می گیرد. استفاده داخلی اسانس ها را آروماتولوژی می گویند.

برخی آروماتراپیست ها پیشنهاد می کنند که می توان اسانس ها را از طریق رکتال یا حتی واژن (از طریق دوش یا تامپون) استفاده کرد. البته در این روش ها خطر تحریک غشای مخاطی وجود دارد و از این روش کمتر توصیه می شوند.

اجزاء شیمیایی اسانس ها

شیمی اسانس ها پیچیده است. یک نمونه اسانس حدود ۱۰۰ جزء شیمیایی و حتی بیشتر را در بر خواهد گرفت که اغلب آنها غلظتی کمتر از۰.۱ دارند و غلظت برخی از آنها حتی از ۱٪ نیز کمتر است. برخی اسانس ها یک یا دو جزء اصلی دارند (مثل نعناع فلفلی که ۴۰٪ منتول دارد) و خواص اسانس به طور زیادی می تواند به این جزء یا اجزاء نسبت داده شود. هرچند برخی از اجزاء که با غلظت کم در اسانس ها حاضر هستند می توانند در خاصیت درمانی یا سمی آن تعیین کننده باشند. .

غلظت اجزاء اسانس می تواند بسته به محیط و شرایط رشد، روش های برداشت و تقطیر متفاوت باشد. اجزاء اصلی اسانس می تواند به طور مشخصی در شیمیوتیپ (Chemotype)های مختلف همان گیاه تفاوت داشته باشد.

اجزاء اسانس ها معمولا ترکیبات فراری هستند که به نور، گرما، هوا و رطوبت حساس هستند و بنابراین باید در مکانی خنک و در بطری های در بسته و تیره نگهداری شوند. ترکیب اسانس ها معمولا در طول نگهداری تغییر می کند و تضمین ترکیب اجزاء اسانس ممکن نیست مگر آنکه نمونه اخیر آنالیز شود.

هیدروکربن ها و ترکیبات اکسیژن دار دو گروه عمده اجزاء اسانس ها هستند. برخی ترکیبات دیگر مثل ترکیبات سولفوردار کمتر یافت می شوند. مونوترپن ها (مثل لیمونن) و سزکویی ترین ها (مثل کامازولن) عمده ترکیبات هیدروکربنی اسانس ها هستند. ترکیبات اکسیژن دار نیز عمدتا شامل الکلها (مثل منتول)، استرها (مثل لینالیل استات) الدهیدها (مثل سینامالدهید)، کتون ها (مثل کراون)، فتولها (مثل تیمول) و اکسیدها (مثل سینئول) می باشند.

Quenching and Synergy

آروماتراپیست ها معتقدند که تعدادی از اجزاء اسانس ها برای بهبود اثر بخشی با یکدیگر همکاری می کنند. همچنین معتقدند که حضور اجزاء مختلف، وقوع عوارض جانبی را کاهش می دهند. علت این امر آن است که اثرات محرک یک جزء اسانسی، به وسیله حضور یک جزء دیگر که اثر آن را خنثی می کند از بین می رود به همکاری اجزاء اسانس در بهبود اثربخشی اسانس Synergy و حذف اثرات برخی اجزاء توسط سایر اجزاء را Quenching می گویند. علاوه بر این، ترکیب ۲ یا چند اسانس با یکدیگر می تواند موجب افزایش اثربخشی شده (براثر Synergy) و یا از بین رفتن عناصر سمى (اثر Quenching) را موجب شود. بنابراین در ترکیب اسانس ها باید به این نکته توجه شود که ممکن است اسانس ها اثرات مخالف یا خنثی کننده داشته

باشند و یا ممکن است تداخل کرده و اثرات مضر را افزایش دهند.

مکانیسم اثر رایحه درمانی

این اعتقاد وجود دارد که اسانس ها به دو روش عمل می کنند: به وسیله اعمال اثرات به دنبال جذب در جریان خون و از طریق اثرات بوی آنها در سیستم حس بویایی.

مدارکی وجود دارد که نشان می دهد اسانس ها پس از کاربرد موضعی( ماساژ) و بعد از استنشاق آنها جذب جریان خون می شوند. برخی اسانس ها در مدل های حیوانی و مطالعات برون تن (in vitro) اثرات فارماکولوژیک نشان داده اند. برای مثال بسیاری از اسانس ها و اجزاء آنها اثرات ضدقارچی میکروبی داشته اند. اشاره به نتایج مطالعات فارماکولوژیک اسانس ها خارج از حوصله این مقاله است و بیشتر از این به آنها پرداخته نمی شود آروماتراپیست ها اعتقاد دارند که بو کردن یک اسانس می تواند اثرات مفیدی روی سلامتی داشته باشد و این کار را از طریق تحریک اعصاب حس بویایی انجام می دهد. اعصاب حس بویایی با سیستم لیمبیک مغز مرتبط هستند. سیستم لیمبیک ناحیه ای از مغز است که بر احساسات، انگیزه و افکار غیر کلامی تاثیر می گذارد. این اعتقاد وجود دارد که با استفاده از «بو» این عملکردها می تواند از جنبه درمانی دستکاری شود. با وجود این در مطالعات موثق انجام گرفته ارتباط ساده ای بین بو و تغییر در حالت فیزیولوژیک مشاهده نشده است و با اینکه دیده شده است که اثر برخی اسانس ها بر روی سیستم عصبی با یکسری خصوصیات کلی مثل تحریک همخوانی دارد ولی همیشه این گونه نیست و نمی توان اثرات بر روی وضعیت فیزیولوژیک را به سادگی توضیح داد.

تحقیقات بالینی

اکثر مطالعات بالینی صورت گرفته در مورد رایحه درمانی (آروماتراپی) از لحاظ روش انجام ضعف دارند و اغلب فاقد جزئیات مهم می باشند. در بیشتر بررسی های صورت گرفته مشخص نشده که ماساژ با اسانس مؤثرتر از ماساژ با حامل به تنهایی می باشد و غالبأ نتیجه گیری نویسنده با نتایج حاصل از آزمایش رابطه مستدلی ندارد.

با این حال مطالعات ارزشمندی نیز صورت گرفته است. به عنوان مثال در یک کارآزمایی بالینی دوسویه کور و کنترل شده با دارونما، آروماتراپی به عنوان یک روش کارآ و بی خطر در درمان بی قراری و بهبود فعالیت های اجتماعی بیماران مبتلا به جنون شدید معرفی شده است. در یک کار تحقیقاتی دیگر اثرات مصرف موضعی اسانس درخت چای ۵ درصد را با محلول بنزوئیل پر اکساید بر روی ۱۲۴ داوطلب دارای آکنه خفیف تا متوسط بررسی کرده اند. در پایان دوره درمانی سه ماهه، هر دو نوع آکنه التهابی و غیر التهابی به طور معنی داری کاهش نشان داد. اگرچه شروع اثر در گروهی که اسانس درخت چای را دریافت کرده بودند آهسته تر بود.

ایمنی (Safety)

در مورد ایمنی و بی خطری اسانس ها اطلاعات کمی وجود دارد. اسانس ها به عنوان محصولات فاقد پروانه به فروش می رسند و بنابراین کیفیت، ایمنی و اثربخشی آنها چندان مورد بررسی و ارزیابی قرار نمی گیرد. .

تا امروز عوارض جانبی کمی در درمان با آروماتراپی گزارش شده است. یکی از دلایل این امر می تواند فقدان برنامه های حرفه ای برای گزارش عوارض جانبی آروماتراپی (مانند آنچه که برای داروها وجود دارد) باشد.

عوارض جانبی گزارش شده در مقالات، عمدتا درماتیت تماسی بوده است. همچنین مشخص شده است که حداقل عوارض جانبی زودگذر مثل خواب آلودگی، سردرد، تهوع بعد از درمان به وسیله آروماتراپی اتفاق می افتد.

گزارش هایی نیز از مسمومیت اتفاقی بچه ها وجود دارد. تصور می شود برخی اسانس ها قاعده آور، سقط کننده تراتوژن (ایجاد نقص عضو در نوزدان) و جهش زا هستند و بنابراین آروماتراپی در زمان بارداری و حتی شیردهی توصیه نمی شود. به توضیح اینکه این مقاله در نهمین سمینار سراسری دانشجویان داروسازی کشور در تبریز (خرداد ۱۳۸۲) ارائه شده است.

 

 

به اشتراک گذاری

Leave a Comment

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.